दर्शन र उद्देश्य; मण्डली व्यवस्थापनको कुनेढुङ्गा

–जहाँ दर्शन–प्रकाश छैन, त्यहाँ मानिसहरु भाँडिन्छन् –हितोपदेश २९:१८ 

नेपालमा दिनानुदिन यति धेरै मण्डलीहरु बढ्दै जादा प्रभुको राज्य विस्तार हुदैछ र हाम्रा पालहरु तन्किदै छ भनेर हामी खुसी हुन सक्छौ तर यसैबाट हाम्रो माझमा विभिन्न किसिमका अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र विकृतिहरु पैदा भएको कुरालाई भने नकार्न मिल्दैन । थुप्रै पाष्टरहरुसँगको कुराकानीमा उहाँहरुले पनि यस्तै धारणा राख्नुभएको मैले पाएको छु । यसबाट उब्जेको एउटा टड्कारो समस्या भनेको चाहि मण्डलीहरुको विचमा एकता र न्यानो संगतिको कमी नै हो । कतिपय मण्डलीहरु त पहिला नै भएको मण्डलीको छेवैमा पनि शुरु गरेका छन जुन कुरा मण्डली शुरु गर्ने मूलभूत उद्देश्यकै विपरित हो जस्तो लाग्छ । तरै पनि नेपालमा जहाँ जहाँ आवश्यक छ त्यहाँ स्वच्छ उद्देश्य सहित परमेश्वरको उद्देश्य प्रेरित मण्डलीहरु शुरु हुन पर्छ । जब कुनै मण्डली परमेश्वरबाटको उद्देश्य भन्दा फरक विचार र आकाङ्क्षाले शुरु गरिन्छ तब त्यस्ता मण्डलीहरुमा खीष्टलाई केन्द्रमा राखि उहाँबाट आउँने पाप क्षमा, मुक्ति र उद्दार र पे्रमको कुराहरु भन्दा पनि मनोरञ्जनमा बेसी महत्व दिईन्छ र मण्डली कार्यक्रम प्रेरित हुन सक्छन जहाँ सजाईएको मन्चबाट संगित झुण्डले आफ्नो क्षमता प्रस्तुत गर्छन र पाष्टर सामाजिक संजालमा चिनिन हर किसिमले प्रयासरत रहन्छन । यी कुराहरु आफैमा गलत भने पक्कै होईनन अझ यी कुराहरु त आवश्यक कुराहरु नै हुन । यी कुराहरु त्यस पछाडिका उद्देश्यमै भर पछर्न, किन र के उद्देश्य प्राप्त गर्न त्यसो गरियो भन्ने हो । अहिले प्रविधि र सामाजिक संजाल अवसर र चुनौति दुवैको रुपमा उभिएको छ । धेरै पाष्टरअगुवाहरुले आफ्ना मण्डलीका उद्देश्य प्राप्तिका लागि त्यसको सदुपयोग गरेका पाउँछौ । तर कतिपय मण्डलीहरु उद्देश्यद्वारा प्रेरित भई व्यवस्थित हुन पर्नेमा अरुको सिको गर्दै सेलिबे्रटि छवि कायम गर्न खोजिरहेका छन । प्रविधि र सामाजिक संजालको प्रयोग पनि आफ्नो मण्डलीको दर्शन र उद्देश्य अनुसार मात्रै होसियारसाथ प्रयोग गर्न सके यसबाट राम्रो सहयोग लिई चुनौतिहरुलाई चाहि कम गर्न सकिन्छ ।

केहि मण्डलीहरुमा जादा कुनै भित्तामा बाईबलको सुसमाचारिय पद लेखेको देख्छु र केहि चर्चहरुमा त त्यो पनि हुदैन । अगाडिको मन्च चाहि प्रायले गज्जबले नै सजाएको देख्छु । बाधबादनका साधनहरु प्रयोग गरि निकै नै सुन्दर संगितको साथमा आराधना गर्ने गरिन्छ । मिठो संगितको साथमा आराधना गर्नु चाहि विश्वभरका प्राय मण्डलीहरुको विशेषता नै हो र नेपालको मंण्डलीहरुको ईतिहास र अभ्यास पनि यस्तै रहदै आएको छ । तर विश्वभरका धेरै मण्डलीहरु अहिले विस्तारै साँचो मान्यमा प्रभुको वचनद्वारा मानिसहरुको जीवन परिवर्तन गराउँने कुरामा भन्दा पनि मनोरन्जन गर्ने थलो बेसि भयो भन्न थालेका छन । ए.डब्लु.टोजर, डेविड वेल्स, जोन म्याकअर्थर जस्ता ख्रीष्टियन प्रचारक र पाष्टरहरुले खुलेरै बोलेका र लेखेका छन । चाल्र्स स्परजन र सी.एस.लुविस जस्ता प्रख्यात ख्रीष्टियन हस्तीहरुले त धेरै अगाडि नै आफ्ना धारणाहरु खुलस्त राख्दै सिकाएका पनि हुन । अहिले नेपालका कतिपय अग्रजहरु, अगुवाहरु, र पाष्टरहरुसँग कुराकानी हुदा उहाँहरुले पनि यस कुरालाई स्वीकार्नु हुन्छ र नेपालको मण्डली अब कता जादै छ भन्ने कुराको चिन्ता पनि प्रकट गर्नुहुन्छ ।

मण्डलीमा मनोरञ्जन हुन आवश्यक पनि छ तर मण्डली चाहि शनिबार एकदिन भेट हुने, संगति गर्ने र सामाजिक क्लब जतिमा मात्रै सिमित हुने र मण्डलीमा आउँने मानिसहरुको जीवन परिवर्तन भएन र उनीहरुले समाजमा पुर्याउँने योगदान र देखाउँने उदाहरण चाहि अनुकरणीय भएन भने ख्रीष्टियनहरुको साक्षि देश र समाजमा कस्तो हुन्छ भन्ने हो । हाम्रा अग्रजहरु र कतिपय अगुवा, पाष्टरहरुको चिन्ता पनि यहि हो । मण्डली दर्शन र उद्देश्य अनुसार नहिड्दा दुई प्रमुख जोखिमहरु देखिन सक्छन ; १.पाष्टर अगुवाले भावनात्मक र क्षणिक निर्णयहरु गर्न सक्छन र मण्डली विस्तारै लगाम नभएको घोडा जस्तो दौडिन सक्छ र गन्तव्य स्पष्ट नहुने हुदा अन्य अगुवाहरुमा निरासा र गनगन आउँन सक्छ । विश्वासीहरुको विश्वास, आत्मियता र जीवन गवाहिमा एकताको कमी हुन सक्छ । २. मण्डलीको नेतृत्वमा आउँन चाहने नयाँपुस्ताका अगुवाहरुको लागि स्पष्ट मार्गनिर्देशनको कमी हुन्छ र उनीहरु नेतृत्वबाट बरालिन्छन या उनीहरुले नेतृत्व लिएपछि मण्डलीलाई आआफ्नो ईच्छा अनुसारको अभ्यासतिर डो¥याउँन सक्छन ।

मण्डली चाहि उद्देश्य प्रेरित हुन पर्छ भन्ने कुरा पाष्टर रिक वारेनले आफ्नो किताब उद्देश्य प्रेरित मण्डली (Purpose Driven Church) मा विस्तृत रुपमा लेखेका छन । पाष्टरहरुले धेरै प्रकारका उद्देश्यहरुद्वारा प्रेरित भएर मण्डली शुरु गरेका हुन्छन र किन शुरु गरियो भनेर सोध्दा प्रायको उत्तर नयाँ दर्शन र उद्देश्यको कारण भनेर उल्लेख गर्छन । तर पाष्टर रिक वारेनले भने हरेक मण्डली आराधना, सेवा, सुसमाचार, संगति र चेलापनको (Worship, Ministry, Evagelism, Fellowship, Discipleship) पाँचवटा उद्देश्यहरुबाट प्रेरित हुन पर्छ भनेका छन ।

नेपाली मण्डलीहरुमा पाष्टरको भूमिका निकै पृथक र फराकिलो छ । अझ शुरुका मेरो अग्रजहरुले त गाउँने, बजाउँने, व्यवस्थापन गर्ने, सुसमाचार सुनाउँने, घरेलु संगति दिने सबै काम एक्लै गर्नुहुन्थ्यो । त्यो उहाँहरुको बाध्यता थियो ।  मण्डलीमा पाष्टरको दुईवटा भूमिका चाहि निकै अपरिहार्य छ; नेतृत्व र व्यवस्थापन । यी दुई भूमिका फरक भए पनि नेपाली मण्डलीहरुको अवस्था र पृष्ठभूमिको कारण हरेक नेपाली पाष्टरहरुले यी दुवै भूमिका आफ्ना मण्डलीहरुमा निर्वाहगर्न आवश्यक छ जसको कारण पाष्टरहरु यी दुबै भूमिकामा निपूण हुन आवश्यक छ । यी विषयहरुमा सिक्ने र सिकाउँने काम भने वर्षौदेखि नै हुदै आएका छन र धेरै मण्डलीहरु सुव्यवस्थित किसिमले चलेका पनि छन र त्यहाँका विश्वासीहरुले प्रभुको आशिष भरपुर रुपमा महशुस पनि गरेका छन ।

मण्डली उद्देश्य प्रेरित हुन दर्शनको प्रमुख भूमिका रहेको हुन्छ । कुनै पनि विवेकसिल व्यक्तिले विना दर्शन मण्डली शुरु गर्दैन । कतिपटक उद्देश्य गलत हुन सक्ला तर पनि उद्देश्य त हुन्छ नै । दर्शनले उद्देश्य दिन्छ अनि उद्देश्यले हाम्रो विचार र कामलाई एकत्रित गराउँछ । धेरैले हाम्रो उद्देश्य यो हो त्यो हो भनेका हामी सुन्छौ तर त्यो कुरा लिखितमा छ? छ भने कहाँ लेखिएको छ? तपाईको मण्डलीको भित्तामा? तपाईको मण्डलीको दस्तावेजहरुमा? के त्यो उद्देश्य तपाईको मण्डलीमा निरन्तर आउँने सबैजनालाई कण्ठस्त छ? के तपाईले भनेको उद्देश्य र तपाईको विश्वासीहरुले बुझेका उद्देश्य एउटै हो? तपाईले भनेको र विश्वासीहरुले बुझेका उद्देश्य एउटै हो भन्ने कुरा कसरी निर्क्यौल  गर्नु हुन्छ? तपाईले भनेको र विश्वासीहरुले बुझेका उद्देश्य एउटै हो भन्ने कुरा निर्क्यौल गर्नुभएको छ भने मण्डलीका अगुवाहरु र विश्वासीजनहरुले त्यहि उद्देश्य अनुरुप जीईरहेका छन भन्ने कुराको निर्क्यौल कसरी गर्नु हुन्छ? तपाईसँग त्यसको मूल्याङ्गन गर्ने केहि साधनहरु छन? यहाँनेर व्यवस्थापनको सीपको आवश्यकता पर्छ र यो सीप सिक्न त्यति कठिन पनि छैन । यस्ता सीपहरु सिकाउँने थुप्रै ख्रीष्टियन र गैरख्रीष्टियन सस्थाहरु र व्यक्तिहरु छन जहाँबाट र जसबाट तपाईले सजिलै यी सीपहरु सिक्न सक्नुहुन्छ ।

यी प्रश्नका उत्तरहरुले चाहि मण्डलीका सम्पूर्ण सदस्यहरुलाई मण्डलीको दर्शन र उद्देश्य प्रति सचेत हुन, सहभागि हुन र प्रभावकारी हुन सामथ्र्य दिन्छ । अनि यो काम चाहि नितान्त पाष्टर कै हो । कुनै पनि व्यक्तिले आफु जाने मण्डलीको पाष्टर अगुवाहरुलाई यो प्रश्न गर्ने जमर्को गर्नु पर्छ, उहाँहरुलाई अप्ठ्यारोमा पार्न होईन तर आफू स्पष्ट हुन । जसले तपाईलाई यो कुरा स्पष्ट बनाउँन सक्दैन, देखाउँन सक्दैन र त्यसमा उत्प्रेरित गर्न सक्दैन त्यो व्यक्ति सायद आफै पनि स्पष्ट छैन । यदि यो समस्या कुनै मण्डलीमा छ भने यसलाई समाधान कसरी गर्ने त? यो कुरालाई सामान्य अभ्यासको उदाहरणबाट सिक्ने प्रयास गरौ है त ।

पहिलो चरणः पाष्टरको रिफ्लेक्सन

पाष्टरले आफैलाई यो प्रश्न गर्ने;

१. मेरो दर्शन र उद्देश्य के हो? के म हरेक दिन यसमा मनन गर्छु? के मैले मेरो दर्शन र उद्देश्य मैले जस्तो गरि बुझेको छु त्यस्तै गरि मण्डलीका सबैजनालाई बुझाउँन सक्षम भएको छु? के मैले मेरा विश्वासीहरुलाई हाम्रा दर्शन र उद्देश्य अनुसार आफै पनि जिई उनीहरुलाई पनि जीउँन उत्प्रेरणा दिएको छु?

२. के मेरा कामहरु आराधना, सेवा, सुसमाचार, संगति र चेलापनको ((Worship, Ministry, Evagelism, Fellowship, Discipleship–यो चाहि उदाहरण मात्रै हो) पाँचवटा उद्देश्यहरुबाट प्रेरित छन? मेरा लागि साँचो आराधना के हो अनि साँचो आराधना गर्न मैले के गर्छु ? हाम्रो मण्डलीले के गर्नुपर्छ? मेरो लागि सेवा के हो, कसरी गर्ने र किन गर्ने? सुुसमाचार किन र कसरी गर्दै छु? नयाँ आत्माहरु कति जनाले येशूलाई ग्रहण गरे? मेरो लागि संगति के हो? किन आवश्यक छ?मण्डलीमा चेलापन के हो, किन आवश्यक छ र हामीले कसरी अभ्यास गर्दै छौ?

३. के यसमा कुनै परिवर्तनहरु आएका छन वा परिवर्तनहरु आवश्यक छन ? ति परिवर्तनहरु किन आए वा किन आवश्यक छन ?

यी र यस्ता थुप्रै प्रश्नहरुले पाष्टरलाई आफुले शुरुमा मण्डली कुन दर्शन र उद्देश्यका साथ शुरु गरियो वा पाष्टर बन्न किन राजि भईयो भन्ने कुरामा प्रतिबिम्बित हुन मद्दत गर्छ । यसले व्यक्तिलाई सचेत गराउँछ । सचेत हुनु नै परिवर्तनको पहिलो खुड्किलो हो । मैले आफैले यस्ता अभ्यास गर्दा चाहि कामबाट छुट्टि लिएर, एक्लै, उपवास सहितको शान्त समय विताउँदा प्रभावकारी भएको महशुस गरेको छु । माथिका प्रश्नहरुको उत्तर आफ्नो कम्प्युटर वा नोट कापीमा टिपोट गर्ने । प्रमाणको रुपमा फेरि हेर्न र अध्ययन गर्ने मिल्ने किसिमले राख्नुहोस ।

दोश्रो चरणः मण्डलीका प्रमुख अगुवाहरुसँगको सँगति

१. तपाईको मण्डलीमा भएका प्रमुख अगुवाहरुलाई भेला गराई मण्डलीको दर्शन र उद्देश्यको बारेमा छलफल गर्नुहोस । यदि मण्डलीको दर्शन र उद्देश्य स्पष्ट छ भने त्यसलाई छोटकरीमा समिक्षा गर्नुहोस, उक्त दर्शन र उद्देश्य अनुसार मण्डली अगाडि बढेको छ वा छैन भन्ने कुराको समिक्षा गर्नुहोस । यो समयमा पाष्टरले आफ्ना अगुवाहरुले मण्डलीको दर्शन र उद्देश्यलाई आफुले बुझेकै जसरी बुझेका छन कि छैनन भनेर मूल्याङ्कन गर्न पर्छ । त्यसको लागि प्रश्नावलीहरु तयार गरेर अगुवाहरुलाई बोल्न वा लेख्न लगाउँन सकिन्छ । यसमा पाष्टरले बाहृय विज्ञको सहयोग लिन सक्छन ।

२. यदि मण्डलीको दर्शन र उद्देश्य लिखित रुपमा छैन भने कसैलाई जीम्मा दिई त्यसलाई दस्तावेजहरुमा समावेस गराउँन पर्छ । यस्ता दस्तावेजहरु मण्डलीको विधान, आचारसंहिता, कार्यनिर्देशिका वा अन्य प्रावधान सम्बन्धिका दस्तावेजहरु हुन सक्छन । मण्डलीको यस्ता विधान, आचारसंहिता, कार्यनिर्देशिका वा अन्य प्रावधान सम्बन्धिका दस्तावेजहरु मण्डलीको दर्शन र उद्देश्य अनुसार मेल खान्छ वा खादैन भन्ने कुराको मूल्याङ्कन गर्ने । यो अवस्थामा यस्ता दस्तावेजहरुमा आवश्यक परिमार्जनहरु गर्न पर्ने हुन्छ ।

३. यदि मण्डलीको दर्शन र उद्देश्य सबैलाई स्पष्ट छैन र नयाँ बनाउँन चाहान्छ भने मण्डलीका प्रमुख अगुवाहरुसँगै मिलेर बनाउँन सकिन्छ । यस्तो बेलामा चाहि पाष्टरले बाहृयज्ञाताको सहयोग लिदा राम्रो हुन्छ । केहि पैसा खर्च हुन्छ तर विज्ञहरुको सहयोग लिनु बुद्धिमानी साबित हुन्छ । यो अवस्थासम्म आईपुग्दा चाहि मण्डलीका प्रमुख अगुवाहरुमा मण्डलीको दर्शन र उद्देश्यको स्पष्टता र सहमति आईसकेको हुनपर्दछ ।

तेश्रो चरणः सम्पूर्ण मण्डलीको अभिमूखिकरण

१. तय भएको र दस्तावेजमा समेटिएको लिखित दर्शन र उद्देश्यलाई सबैले देख्ने ठाउँमा लेखेर प्रस्तुत गर्ने । प्रविधिको प्रयोग गरि यसलाई कलात्मक ढंगले प्रस्तुत गर्न सके सुन्दर पनि देखिन्छ । कति मण्डली र संघसस्थाहरुले आफ्नो दर्शन, उद्देश्य र मूल्यहरुलाई चित्रमा, चार्टमा र पोस्टर बनाएर सुन्दर तरिकाले राखेको पनि देखेको छु । त्यस्ता चित्रमा, चार्टमा वा पोस्टर विश्वासीहरुले आफ्नो घरघरमा पनि राख्न सके उत्कृष्ट हुन्छ । तर यो कुरा जो कोहिले पनि सजिलै बुझ्न सक्ने हुन पर्छ । मानिस जुन कुरा बुझ्न धेरै मिहिनेत गर्न पर्छ त्यस्ता कुराहरुमा त्यति चासो राख्दैनन् ।

२. मण्डलीको साप्ताहिक संगतिमा पाष्टरले यस प्रक्रियाबाट तयार भएको दर्शन र उद्देश्यलाई सबैले बुझ्ने गरि सुनाउँने र व्याख्या गर्ने । यसलाई प्रस्तुत गर्दा सटिक अर्थ र त्यसको मण्डलीमा अभ्यास के र कसरी भन्ने कुरा स्पष्ट पार्न पर्छ । जस्तैः हाम्रो मण्डलीको लागि आराधना, सेवा, सुसमाचार, संगति र चेलापन भनेको के हो, यसलाई हाम्रो दैनिक जीवनमा कसरी अभ्यास गर्ने अथवा हाम्रो मण्डलीको सबै कामहरु आराधना, सेवा, सुसमाचार, संगति र चेलापनको अवधारणा अनुसार निर्देसित हुन्छ भन्ने कुराको पक्का गर्ने ।

चौथौ चरणः अभ्यास, अनुगमन तथा पुनःअभिमूखिकरण

१. यस अवस्थामा घरेलु संगति र त्यहाँ जाने अगुवाहरुको प्रमुख भूमिका रहन्छ । अगुवाहरुले घरेलु संगतिमा जादा मण्डलीको दर्शन र उद्देश्यको अभ्यास के कसरी भई रहेको छ, अभ्यासमा आएका चुनौतिहरु र आसिषको गवाहिहरु के कस्ता छन भनेर सुन्ने ।

२.आवश्यक परे उनीहरुलाई फेरि बताउँने, त्यस सम्बन्धि सिकाउँने, उत्कृष्ट गवाहिहरुलाई मण्डलीमा बाढ्न उत्साह दिने र चुनौतिहरुको लागि प्रार्थना गर्ने ।

३. विज्ञहरुको सहयोगमा मूल्याङ्कन फारमहरु बनाउँने र समय समयमा प्रमुख अगुवाहरु संगै बसि मण्डलीको दर्शन र उद्देश्यको अभ्यास के कसरी भई रहेको छ भनि मूल्याङ्कन गर्ने । मण्डलीका विधान, आचारसंहिता, कार्यनिर्देशिका वा अन्य प्रावधान सम्बन्धिका दस्तावेजहरु र त्यसको अभ्यास मण्डलीको दर्शन र उद्देश्य भए नभएको मूल्याङ्कन गर्ने र आवश्यक भए फेरि परिमार्जन गर्ने र निरन्तर अभ्यास गर्ने ।

यी कुराहरु नौलो अभ्यास पक्कै होईनन । हामीहरुले धेरै पटक सिकिसकेका तरिका नै हो तर पाष्टर र मूख्य अगुवाहरुले यस कुरालाई कति गम्भीर रुपमा लिई अभ्यास गरेका छन भन्ने कुरा प्रमुख हो । यो काम नितान्तै पाष्टर कै काधमा रहेको जीम्मेवारी हो । जबसम्म मूख्य पाष्टरलाई यो कुराको आवश्यकता महशुस हुदैन तबसम्म मण्डलीमा असल व्यवस्थापन र सुशासन कायम गर्न असम्भव प्राय हुन्छ । बाहिरबाट हेर्दा सबै व्यवस्थित देखिए पनि भित्रपट्टिचाहि मण्डली उद्देश्य प्रेरित नभई कार्यक्रम प्रेरित हुन सक्छन । त्यस्ता मण्डलीहरुमा अत्याधिक कार्यक्रम हुने गर्छन जसको दिर्घकालिन नतिजा खासै केहि हुदैन । अगुवाहरुमा निरासा र गनगन हुन्छ । हाम्रा मण्डलीहरु र कार्यक्रमहरुलाई मण्डलीको दर्शन र उद्देश्य अनुसार गर्न पायौ भने वार्षिक कार्ययोजना बनाउँने, त्यसको अभ्यास गर्ने, मूल्याङ्कन गर्ने र आवश्यक परिवर्तनहरु गर्दै सबै एकतामा वृद्धि हुदै अगाडि बढ्न सहज हुन्छ । मण्डलीमा आउँने कतिपय विवाद र द्वन्द्व व्यवस्थापनमा दर्शन र उद्देश्यले प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्छ । यसले सेवाकाईको दौरानमा अगाडि बढ्न, रोकिएर बिचार गर्न र निरन्तरता दिन मार्गदर्शक भएर पाष्टर अगुवाहरुलाई स्पष्टता प्रदान गर्दछ । त्यसैले दर्शन र उद्देश्यलाई मण्डली व्यवस्थापनको कुनेढुङ्गाको रुपमा लिने गरिन्छ ।

 

Writer: Raj Kumar Yonjon

(PhD Scholar, Kathmandu University, School of Education)

Email: [email protected]

(Writer is a researcher and practitioner on Educational Leadership and Management)