कृत्रिम बौद्धिकतामाथि चौतर्फी संकट: च्याटजीपीटी सञ्चालक ओपनएआईविरुद्ध अमेरिकामा थपिँदै मुद्दाको लहर!

बिहिबार, २९ असोज, २०८३

काठमाडौं : प्रविधिको दुनियाँमा क्रान्ति ल्याएको मानिने कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) निर्माता कम्पनी ‘ओपनएआई’ हाल कानूनी र नैतिक विवादको आँधीमा फसेको छ। विश्वभर चर्चाको शिखरमा रहेको च्याटजीपीटीको सुरक्षा र प्रभावकारितालाई लिएर अमेरिकामा एकपछि अर्को गर्दै गम्भीर मुद्दाहरू दर्ता हुन थालेका छन्। बालबालिकामाथिको नकारात्मक असर, बौद्धिक सम्पत्ति (कपीराइट) को उल्लंघन तथा मानसिक स्वास्थ्यमा पर्न सक्ने जोखिमलाई लिएर विभिन्न अमेरिकी राज्यहरू र सरोकारवाला निकायले ओपनएआईविरुद्ध कडा कानुनी कदम चाल्न थालेपछि एआईको भविष्य र यसको सुरक्षामाथि नयाँ बहस सुरु भएको छ।

हालै अमेरिकाका आठवटा राज्यहरू (आयोजित संयुक्त कानुनी लडाइँअन्तर्गत आयोवा, क्यान्सास, नेब्रास्का, वेस्ट भर्जिनिया, अर्कान्सास, एरिजोना, इदाहो र मोन्टाना) ले ओपनएआईविरुद्ध औपचारिक रूपमा अदालतमा मुद्दा दायर गरेका छन्। उनीहरूको मुख्य आरोप च्याटजीपीटीले बालबालिका तथा किशोरकिशोरीहरूलाई गम्भीर जोखिममा पारेको र अभिभावकहरूलाई सुरक्षाका नाममा भ्रममा पारेको भन्ने रहेको छ। विशेष गरी कलिला उमेरका प्रयोगकर्ताहरूमाथि एआईको अत्यधिक प्रयोगले निम्त्याउने अस्वस्थ भावनात्मक आश्रय, मानसिक स्वास्थ्यमा आउने ह्रास र आत्महत्या तथा आत्म-हानितर्फ प्रेरित गर्ने खालका संवादहरू हुन थालेपछि यो मुद्दाले उग्र रूप लिएको छ। यसअघि नै विभिन्न बालअधिकार तथा प्रविधि अनुगमन संस्थाहरू (जस्तै कमन सेन्स मिडिया) ले समेत यसका सुरक्षा मापदण्डहरूलाई अपर्याप्त र अस्वीकार्य जोखिमको रूपमा वर्गीकरण गरिसकेका छन्।

के ओपनएआई साँच्चै मानवताका लागि खतरा हो त? यो प्रश्नमा प्रविधि विश्लेषक र मनोवैज्ञानिकहरूबीच मिश्रित धारणा पाइन्छ। एआई आफैँमा कुनै सचेत जीव वा मानवता सिध्याउने हतियार नभए पनि यसका पछाडि रहेका एल्गोरिदम र व्यापारिक डिजाइनका ढाँचाहरू मानव हितका लागि खतरनाक बन्दै गएको विशेषज्ञहरूको तर्क छ। च्याटजीपीटीलाई मानिसजस्तै गरी कुराकानी गर्ने, प्रयोगकर्तालाई भावनात्मक रूपमा आकर्षित गर्ने र अत्यधिक ‘इगेज्मेन्ट’ बढाउने गरी डिजाइन गरिएको छ।

जब एकोहोरो वा डिप्रेसनमा रहेका किशोरकिशोरीहरूले यसैलाई वास्तविक साथी वा परामर्शदाता ठान्न थाल्छन्, तब यसले दिने त्रुटिपूर्ण वा सान्त्वनाका नाममा गरिने गलत मार्गदर्शनले जीवन नै धरापमा पार्न सक्ने खतरा पुष्टि भएको छ। तसर्थ, प्रविधि स्वयम्‌मा दानव नभए पनि यसको अव्यवस्थित प्रयोग, बालबालिकाको पहुँचमा लगाउनुपर्ने कठोर कानुनी अंकुशको अभाव र कम्पनीहरूको व्यावसायिक नाफामुखी प्रवृत्तिले यसलाई मानवताका लागि चुनौती खडा गर्दै लगेको देखिन्छ। अमेरिकी राज्यहरूले दायर गरेका यी मुद्दाहरूले अब एआई कम्पनीहरूलाई केवल प्रविधिको विकासमा मात्र नभई सामाजिक उत्तरदायित्व र बालबालिकाको सुरक्षाप्रति पनि पूर्ण रूपमा उत्तरदायी बन्न बाध्य पार्नेछन्।