देशप्रेमबिनाको राष्ट्रवाद: कपटपूर्ण राजनीतिक दाउपेच मात्र

विषय प्रवेश

आजको राजनीतिक र सामाजिक विमर्शमा ‘राष्ट्रवाद’ सबैभन्दा बढी प्रयोग गरिने, तर त्यति नै दुरुपयोग हुने शब्दमध्ये एक बनेको छ । चुनाव जित्न, सत्ता प्राप्त गर्न, सत्तामा टिकिरहन वा जनतामा बढ्दो असन्तुष्टिलाई अन्यत्र मोड्न राष्ट्रवादको नारालाई राजनीतिक हतियार बनाउने प्रवृत्ति बढ्दो छ । सतही रूपमा हेर्दा राष्ट्रवाद देशप्रतिको समर्पणजस्तो देखिए पनि जब यो देशको माटो, जनताको जीवन र समाजका न्यायपूर्ण मान्यताबाट अलग भएर केवल भाषण, नारा र प्रदर्शनमा सीमित हुन्छ, तब त्यो वास्तविक देशप्रेम नभई राजनीतिक स्वार्थको आवरण बन्न पुग्छ ।

भर्खरै देशका अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले भारतमा गएर दिएको अभिव्यक्तिले नेपाली राजनीतिक वृत्तमा राष्ट्रवादसम्बन्धी बहसलाई पुनः चर्चामा ल्याएको छ  । यस्तो बहस कुनै एक व्यक्तिको अभिव्यक्ति वा एउटा राजनीतिक घटनामा मात्र सीमित हुनुहुँदैन । बरु, यसले हाम्रो राष्ट्रवादको परिभाषा, राजनीतिक नेतृत्वको जवाफदेहिता र देशप्रतिको वास्तविक प्रतिबद्धतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउनुपर्छ । देशप्रेमको वास्तविक परीक्षा कसले कति चर्को स्वरमा राष्ट्रियताको नारा लगाउँछ भन्नेमा होइन, कसले देश र जनताको हितमा कति इमानदारीपूर्वक काम गर्छ भन्नेमा हुन्छ ।

यस सन्दर्भमा राष्ट्रवाद र देशप्रेमबीचको भिन्नता, नेपाली माटो, मान्छे र मान्यतासँगको सम्बन्ध तथा कपटपूर्ण राष्ट्रवादका राजनीतिक स्वरूपबारे विमर्श गर्नु आवश्यक छ र सोही विषयको उठान गर्दै मैले एउटा छोटो आलेख तयार गरेको छुः

१. राष्ट्रवाद र देशप्रेमबीचको भेद के हो?

देशप्रेम (Patriotism) मूलतः आफ्नो देश, समाज, संस्कृति र जनताप्रतिको आत्मीयता, जिम्मेवारी र निस्वार्थ समर्पणको भावना हो । आफ्नो माटोको सुगन्ध, श्रमजीवी जनताको पसिना, प्रकृतिको सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र साझा ऐतिहासिक अनुभवप्रतिको अपनत्व यसका आधार हुन् । सच्चा देशप्रेमले आफ्नै देशका कमजोरी र गल्तीहरूलाई पनि स्वीकार गर्छ, तिनलाई सुधार्न प्रेरित गर्छ र अरू देशप्रति अनावश्यक घृणा फैलाउँदैन । देशलाई माया गर्नु भनेको देशमा जे भइरहेको छ, त्यसलाई आँखा चिम्लेर समर्थन गर्नु होइन; देशलाई अझ न्यायपूर्ण, समुन्नत र मानवीय बनाउन प्रयत्न गर्नु हो ।

राष्ट्रवाद (Nationalism) भने राष्ट्रिय पहिचान, सामूहिक स्वाभिमान, सार्वभौमिकता र राजनीतिक आत्मनिर्णयसँग सम्बन्धित विचार हो । राष्ट्रवादले राष्ट्रिय एकता, स्वतन्त्रता र आत्मसम्मानको रक्षा गर्न सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ । तर जब यसलाई राजनीतिक स्वार्थका लागि प्रयोग गरिन्छ, तब यही भावना बहिष्कार, घृणा, कृत्रिम श्रेष्ठताबोध र समाजको ध्रुवीकरणको माध्यम बन्न सक्छ । बाह्य शत्रुको भय देखाएर वा आन्तरिक असहमतिलाई राष्ट्रविरोधी करार गरेर जनतालाई आफ्नो पक्षमा उभ्याउने प्रवृत्ति कपटपूर्ण राष्ट्रवादको परिचित स्वरूप हो ।

त्यसैले राष्ट्रवादका सबै रूपलाई एउटै दृष्टिले हेर्नु उचित हुँदैन । राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र जनताको सामूहिक हितको रक्षा गर्ने राष्ट्रवाद सकारात्मक हुन सक्छ । तर देशको नाममा जनताको अधिकार कुण्ठित गर्ने, असफलता लुकाउने र राजनीतिक स्वार्थ पूरा गर्ने राष्ट्रवाद खोक्रो हुन्छ । देशप्रेमले नेतृत्वलाई देश र जनताप्रति उत्तरदायी बनाउँछ भने कपटपूर्ण राष्ट्रवादले नेतृत्वलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्ने प्रयास गर्छ । यही नै यी दुईबीचको निर्णायक भिन्नता हो ।

 

२. नेपाली माटो, मान्छे र मान्यतासँगको अटुट प्रेम: राष्ट्रवादको यथार्थवादी आधार

नेपाल केवल नक्सामा कोरिएको भौगोलिक सीमामात्रै होइन । हिमाल, पहाड र तराईको प्राकृतिक विविधता, यहाँका श्रमजीवी नागरिक, अनेक भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्परा तथा साझा भविष्यको आकाङ्क्षा नै नेपालको वास्तविक पहिचान हुन् । त्यसैले नेपाली राष्ट्रवादको आधार तीन पक्षमा खोजिनुपर्छ । जस्तैः

क) माटोको सम्मान

राष्ट्रिय झण्डा फहराउनु, राष्ट्रिय गान गाउनु र राष्ट्रिय दिवस मनाउनु देशप्रेमका प्रतीक हुन सक्छन् । तर प्रतीकात्मक सम्मानसँगै व्यवहारमा देशको प्राकृतिक सम्पदा र वातावरणको संरक्षण गर्न सक्नुपर्छ । नदी, वन, हिमाल, उर्वर भूमि र जैविक विविधताको विनाश भइरहँदा केवल राष्ट्रिय गौरवका नारा लगाउनु पर्याप्त हुँदैन । प्राकृतिक स्रोतसाधनको दोहन, वातावरणीय विनाश र सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग रोक्नु पनि देशप्रेमकै अभिन्न अङ्ग हो ।

 

ख) मान्छेको सम्मान

देश भनेको अन्ततः यहाँ बस्ने नागरिक हुन् । देशको समृद्धि नागरिकको जीवनस्तर, अवसर, सुरक्षा र सम्मानबाट मापन गरिनुपर्छ । रोजगारीको अभावमा लाखौँ युवाले विदेशिनुपर्ने बाध्यता, किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य नपाउनु, श्रमिकले मर्यादित काम र पारिश्रमिक नपाउनु तथा सीमान्तकृत समुदायले समान अवसरबाट वञ्चित हुनुपर्ने अवस्था गम्भीर राष्ट्रिय चुनौती हुन् । यी समस्यालाई बेवास्ता गरेर गरिने राष्ट्रवाद जनताप्रतिको उत्तरदायित्वबाट पलायन हो । नागरिकलाई देशमै सम्मानपूर्वक बाँच्ने वातावरण दिन नसक्ने नेतृत्वले राष्ट्रिय गौरवका नारा लगाउँदैमा आफ्नो दायित्व पूरा गरेको मान्न सकिँदैन । जनताको भोक, बेरोजगारी, अन्याय र असुरक्षाप्रति संवेदनशील हुनु नै देशप्रेमको वास्तविक अभिव्यक्ति हो ।

 

ग) मान्यताको सम्मान

नेपालको ऐतिहासिक र सामाजिक विशेषता विविधताभित्रको सहअस्तित्व हो । विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्पराका मानिसहरूले साझा राष्ट्रिय जीवन निर्माण गरेका छन् । यस विविधतालाई राष्ट्रिय कमजोरीका रूपमा होइन, साझा सम्पत्ति र सामाजिक पुँजीका रूपमा बुझ्नुपर्छ । कुनै एक समुदाय, धर्म वा सांस्कृतिक पहिचानलाई मात्र राष्ट्रको वास्तविक प्रतिनिधि ठान्दै अरूलाई दोस्रो दर्जाको नागरिक बनाउने प्रवृत्तिले राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउँदैन । संविधान, समान नागरिक अधिकार, धार्मिक स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र पारस्परिक सम्मानको रक्षा गर्नु राष्ट्रप्रतिको निष्ठाकै हिस्सा हो । असहमतिलाई शत्रुता ठान्ने र विविधतालाई दबाएर एकरूपता लाद्ने सोचले राष्ट्रलाई एकताबद्ध होइन, विभाजित बनाउँछ ।

 

३. कपटपूर्ण राष्ट्रवादको स्वरूप: भ्रम, द्वेष र राजनीतिक स्वार्थ

जब राजनीतिक नेतृत्वसँग जनताको जीवनमा ठोस परिवर्तन ल्याउने स्पष्ट दृष्टि, विकासको विश्वसनीय योजना र सुशासनप्रतिको प्रतिबद्धता कमजोर हुन्छ, तब राष्ट्रवादको चर्को नाराले जनताको ध्यान आकर्षित गर्ने माध्यम पाउन सक्छ । यस्तो राष्ट्रवादका केही प्रमुख स्वरूप छन् ।

पहिलो, कृत्रिम शत्रुको निर्माण –  आन्तरिक कमजोरी, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी र आर्थिक असफलताबारे जवाफ दिनुको सट्टा बाह्य शक्तिलाई दोष दिने वा काल्पनिक शत्रुको भय फैलाउने प्रवृत्तिले जनताको ध्यान वास्तविक समस्याबाट हटाउँछ । अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्नु आवश्यक छ, तर त्यसका लागि तथ्य, कूटनीतिक परिपक्वता र दूरदर्शिता चाहिन्छ; उत्तेजक भाषण र गालीगलौज होइन ।

दोस्रो, जनताको भावनाको दोहन –  राष्ट्रिय स्वाभिमान नागरिकको गहिरो भावना हो । यसलाई चुनावी लाभ, लोकप्रियता र सत्ता प्राप्तिको साधन बनाउनु जनताको विश्वासमाथिको खेलबाड हो । भाषणमा देशको स्रोतसाधनको रक्षा गर्ने तर व्यवहारमा तिनको दुरुपयोग गर्ने, युवालाई स्वदेशमै अवसर दिने वाचा गर्ने तर रोजगारी सिर्जना नगर्ने र जनतालाई आत्मनिर्भर बनाउने नारा लगाउने तर निर्भरता घटाउने ठोस योजना नल्याउने प्रवृत्तिले राष्ट्रवादी दाबीको वास्तविकता उजागर गर्छ ।

तेस्रो, संविधान र कानुनप्रति दोहोरो मापदण्ड –  आफ्नो राजनीतिक स्वार्थअनुकूल हुँदा राष्ट्रियता र संविधानको दुहाइ दिने, तर स्वार्थविपरीत हुँदा कानुनी प्रक्रिया, लोकतान्त्रिक मूल्य र नागरिक अधिकारलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति गम्भीर समस्या हो । सच्चा देशप्रेमी नेतृत्व आफूलाई पनि कानुनको अधीनमा राख्छ र राज्यका संस्थाहरूलाई जनताप्रति उत्तरदायी बनाउँछ ।

 

नेपालमा एउटा विडम्बनापूर्ण राजनीतिक संस्कार पनि देखिन्छ— उत्तर, दक्षिण वा पश्चिमतिर फर्किएर विदेशी राष्ट्रहरूलाई चर्को स्वरमा गाली गर्न सक्नेलाई नै अब्बल राष्ट्रवादी ठान्ने । तर कुनै देशलाई गाली गर्नु, कूटनीतिक सम्बन्ध बिगार्नु वा उत्तेजक अभिव्यक्ति दिनु मात्र राष्ट्रियताको प्रमाण हुन सक्दैन । नेपालको राष्ट्रिय हितको रक्षा समानता, पारस्परिक सम्मान, राष्ट्रिय स्वाधीनता र विवेकपूर्ण कूटनीतिबाट हुनुपर्छ । छिमेकी वा अन्य शक्तिराष्ट्रसँगको सम्बन्धमा न अन्धसमर्थन उचित हुन्छ, न अन्धविरोध । आवश्यकताअनुसार सहकार्य गर्ने र राष्ट्रिय हितमा दृढतापूर्वक आफ्नो अडान राख्ने क्षमता नै परिपक्व राष्ट्रचेतना हो । किनभने, माथि भनिएझैं देशप्रेम बिनाको राष्ट्रवाद फगत र खोक्रो आडम्बर मात्रै हो । यस्तो विवेकपूर्ण दृष्टिकोणको अभावमा राष्ट्रवाद वैचारिक अन्धता, असहिष्णुता र सामाजिक विभाजनको माध्यम बन्न सक्छ । त्यसको अन्तिम मूल्य भने राष्ट्रले नै चुकाउनुपर्छ ।

 

निष्कर्ष: जनउत्तरदायी देशप्रेम नै राष्ट्र निर्माणको आधार हो

आजको आवश्यकता राष्ट्रवादको नारालाई पूर्णतः अस्वीकार गर्नु होइन, बरू त्यसलाई देशप्रेम, लोकतान्त्रिक मूल्य, सामाजिक न्याय र जनताको हितसँग जोडेर पुनःपरिभाषित गर्नु हो । राष्ट्रवादको वास्तविकता नेताका भाषण, सामाजिक सञ्जालका उत्तेजक अभिव्यक्ति वा विदेशी राष्ट्रप्रतिको आक्रोशबाट होइन, नागरिकको जीवनमा आएको सकारात्मक परिवर्तनबाट मापन गरिनुपर्छ ।

 

देशलाई माया गर्नु भनेको जनतालाई अधिकारसम्पन्न बनाउनु, युवालाई स्वदेशमै भविष्य निर्माण गर्ने अवसर दिनु, किसान र श्रमिकको श्रमको सम्मान गर्नु, भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्नु, प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु र हरेक नागरिकलाई राज्यप्रति अपनत्व महसुस गराउनु हो । यसका साथै, विविधता र असहमतिलाई सम्मान गर्दै सबै नागरिकका लागि समान अधिकार र न्याय सुनिश्चित गर्नु पनि सच्चा देशप्रेमको अनिवार्य सर्त हो ।

 

अन्ततः देशप्रेमको मापन नाराको चर्कोपनले होइन, जनताको जीवनमा आएको परिवर्तनले हुन्छ । देशको नाममा जनतालाई विभाजित गर्ने, प्रश्न उठाउने नागरिकलाई राष्ट्रविरोधी ठहर्‍याउने र आफ्ना कमजोरी लुकाउने राजनीति राष्ट्र निर्माणको बाटो हुन सक्दैन । माटोको सम्मान, मान्छेको मर्यादा र न्यायपूर्ण मान्यताप्रतिको प्रतिबद्धताबिना राष्ट्रवाद केवल सत्ता प्राप्त गर्ने वा टिकाइराख्ने राजनीतिक दाउपेच मात्र हो । त्यसकारण अब हामीले प्रश्न यो होइन, कसैका चर्का भाषण सुनेर वा सामाजिक सञ्जालमा छरिएका आपत्तिजनक विचार पढेर को सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रवादी हुने कि देशका रूपमा चिनिएको माटो, त्यसमा बाँचेर जीवन र जगका निम्ति प्रयत्नशील मान्छे र उसले अंगीकार गरेको मान्यता (धर्म, संस्कृति, संस्कार तथा कल्याणकारी भावना) बोकेको व्यक्ति राष्ट्रवादी मान्ने? बरू सोध्नुपर्ने प्रश्न यो हो, कसले देश र जनताको हितमा सबैभन्दा बढी इमानदारीपूर्वक काम गरिरहेको छ ? यही प्रश्नले हाम्रो राजनीतिक चेतनालाई नाराबाट नतिजातर्फ, आडम्बरबाट उत्तरदायित्वतर्फ र विभाजनबाट राष्ट्रिय एकतातर्फ डोर्‍याउन सक्छ ।

#राष्ट्रवाद #देशप्रेम #सुन्दर_शान्त_समृद्ध_नेपाल