नयाँ पुस्ताका सिर्जनादेखि नेपाली सिनेमाका क्लासिकसम्म : काठमाडौं फिल्म फेस्टिभल सम्पन्न

१६ कात्तिक २०८३, सोमबार

काठमाडौं । नेपाली चलचित्रको इतिहासलाई पुनः पर्दामा ल्याउँदै विश्व सिनेमाका नयाँ सिर्जनासँग दर्शकलाई परिचित गराउने उद्देश्यसहित आयोजना गरिएको पहिलो ‘काठमाडौं फिल्म फेस्टिभल’ तीनदिने कार्यक्रमपछि आइतबार सम्पन्न भएको छ। अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ सम्म काठमाडौं महानगरपालिकाको आयोजनामा भएको महोत्सवमा नेपालसहित १४ देशका चलचित्र प्रदर्शन गरिए। चलचित्र प्रदर्शनसँगै सांस्कृतिक कार्यक्रम, सम्पदा पदयात्रा, रेड कार्पेट समारोह, अन्तरक्रिया र मास्टरक्लासले महोत्सवलाई चलचित्रको प्रदर्शनमा मात्र सीमित नराखी काठमाडौंको कला, संस्कृति र ऐतिहासिक पहिचानसँग जोडेको थियो।

महोत्सवको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष नेपाली चलचित्रको पुरानो विरासतलाई नयाँ पुस्तासमक्ष पुर्‍याउने प्रयास रह्यो। सन् १९७७ मा बनेको ‘कुमारी’ र सन् १९८५ को ‘के घर के डेरा’ पुनःस्थापित संस्करणमा प्रदर्शन गरिए। नेपाली सिनेमाको इतिहासमा विशेष स्थान राख्ने यी चलचित्रलाई ठूलो पर्दामा पुनः हेर्न पाउनु पुराना पुस्ताका दर्शकका लागि स्मरणीय अवसर बन्यो भने नयाँ पुस्तालाई नेपाली चलचित्रको विकासक्रम बुझ्ने अवसर मिल्यो। ‘कुमारी’ नेपाली चलचित्रको पहिलो रंगीन फिचर फिल्मका रूपमा पनि परिचित छ। पुराना चलचित्रको पुनःप्रदर्शनसँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष तिनको संरक्षण र डिजिटल पुनःस्थापना हो। चलचित्र अभिलेखीकरण तथा पुनःस्थापनामा संलग्न प्राविधिक टोलीका अनुसार पुराना फिल्मका सामग्री कमजोर अवस्थामा रहेकाले तिनलाई पुनःप्रदर्शनयोग्य बनाउन लामो समयको मेहनत आवश्यक परेको थियो। फिल्म विकास बोर्डको अभिलेख र नेपाल टेलिभिजनमा रहेका पुराना सामग्रीको सहयोगमा ‘सिन्दूर’, ‘कुमारी’ र ‘बासुदेव’ लगायतका चलचित्रलाई डिजिटल स्वरूपमा संरक्षण गर्ने काम गरिएको छ। करिब दुई वर्षको अवधिमा १० वटा फिचर फिल्म र झन्डै १०० वटा वृत्तचित्र तथा समाचार सामग्रीलाई ४के रिजोलुसनमा डिजिटाइज गरी आवश्यक पुनःस्थापनापछि प्रदर्शनयोग्य बनाइएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। यसले नेपाली चलचित्र संरक्षणका लागि व्यवस्थित अभिलेख र प्राविधिक लगानी कति आवश्यक छ भन्ने देखाउँछ।

अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रतर्फ चीनको ‘डियर यू’, भारतको ‘बायान’, दक्षिण कोरियाको ‘द किङ्स वार्डेन’, अफगानिस्तानको ‘नो गुड मेन’, फ्रान्सको ‘ला ग्रादिभा’ तथा अमेरिकी क्लासिक ‘द गडफादर’ लगायतका चलचित्र महोत्सवका आकर्षण थिए। समकालीन स्वतन्त्र चलचित्रदेखि विश्व सिनेमाका चर्चित कृतिसम्म समेटिएको अन्तर्राष्ट्रिय प्यानोरमा खण्डले नेपाली दर्शकलाई फरक देशका सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय कथासँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्‍यो। जापानको यामागाता सहरबाट आएका छोटा चलचित्रलाई पनि विशेष स्थान दिइएको थियो। नेपाली चलचित्रको नयाँ पुस्तालाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको ‘नेपाल प्यानोरमा सर्ट्स’ खण्डमा उदीयमान फिल्मकर्मीका सिर्जना समावेश थिए। खुला आह्वानमार्फत प्राप्त ७५ वटा चलचित्रमध्ये १० वटा छनोट गरिएको र छनोटमा परेका प्रत्येक फिल्मकर्मीलाई एक लाख रुपैयाँ प्रोत्साहन रकम दिने व्यवस्था गरिएको थियो। त्यस्तै, ‘माइ कल्चर, माइ हेरिटेज’ विषयमा आयोजना गरिएको युवा भिडियो चुनौतीमा ३५ वटा भिडियो प्राप्त भएका थिए। तीमध्ये ११ वटा भिडियो प्रदर्शनका लागि छनोट गरिएका थिए। यसले नयाँ पुस्तालाई चलचित्र निर्माणसँगै आफ्नो समाज, संस्कृति र सम्पदाका कथा अभिव्यक्त गर्ने अवसर दिएको छ।

महोत्सवमा भारतीय वरिष्ठ अभिनेत्री शबाना आज्मीको सहभागिताले पनि विशेष चर्चा पायो। नेपाली अभिनेत्री स्वस्तिमा खड्कासँग उनको चलचित्र, फिल्म फेस्टिभल र कलाकारको जीवनबारे संवाद आयोजना गरिएको थियो। त्यसैगरी, चलचित्र इतिहासकार तथा फिल्मकर्मी मार्को मुलरले दक्षिण विश्वका चलचित्रको सौन्दर्यशास्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सवमा तिनको स्थानबारे मास्टरक्लास सञ्चालन गरेका थिए। जापानी निर्देशक ताकायुकी नाकामुराले यामागाता सहरको चलचित्र संस्कृतिबारे अनुभव प्रस्तुत गरेका थिए। नेपाली कलाकार, अन्तर्राष्ट्रिय फिल्मकर्मी र चलचित्र क्षेत्रका सरोकारवालाबीचको भेटघाटले महोत्सवलाई अनुभव आदानप्रदानको मञ्चसमेत बनाएको थियो। वसन्तपुरबाट सुरु भएको महोत्सवमा सम्पदा पदयात्रा, गणेश नृत्य, अष्टमातृका नृत्य, परम्परागत बाजागाजा र सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरू समावेश थिए। रेड कार्पेट समारोहमा नेपाली चलचित्र क्षेत्रका स्थापित कलाकार तथा अन्तर्राष्ट्रिय पाहुनाको उपस्थिति रहेको थियो। राष्ट्रिय सभागृह, जय नेपाल सिनेमा र नेपाल पर्यटन बोर्डलगायतका स्थानमा विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका थिए। यसरी काठमाडौंका ऐतिहासिक स्थल, सांस्कृतिक सम्पदा र चलचित्रलाई एउटै उत्सवमा जोड्ने प्रयास गरिएको थियो।

सन् २०२३ मा युनेस्कोको ‘क्रिएटिभ सिटिज नेटवर्क’ अन्तर्गत काठमाडौंलाई ‘क्रिएटिभ सिटी अफ फिल्म’ को मान्यता दिइएको थियो। यही अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई व्यवहारमा उतार्दै चलचित्र निर्माण, प्रदर्शन, संरक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तार गर्ने उद्देश्य महोत्सवसँग जोडिएको छ। तर यस्तो आयोजनाको दीर्घकालीन सफलता एकपटकको उत्सवमा मात्र निर्भर हुँदैन। नेपाली चलचित्रको अभिलेखीकरण, नयाँ फिल्मकर्मीलाई अवसर, नियमित प्रदर्शन संस्कृति र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई निरन्तरता दिन सके मात्रै काठमाडौंको ‘फिल्म सिटी’ पहिचानलाई बलियो बनाउन सकिनेछ।