नेपाली सिनेमाको विगतदेखि भविष्यसम्म बहस, काठमाडौं फिल्म फेस्टिभलले देखायो नयाँ सम्भावना

१९ कात्तिक २०८३, बिहीबार

काठमाडौं । नेपाली चलचित्रको इतिहासलाई पुनः स्मरण गर्दै वर्तमानका चुनौती र भविष्यका सम्भावनाबारे बहस गर्ने उद्देश्यले आयोजना गरिएको पहिलो काठमाडौं फिल्म फेस्टिभल सम्पन्न भएको छ। काठमाडौं महानगरपालिकाको आयोजनामा अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ सम्म सञ्चालन भएको तीनदिने महोत्सवले नेपाली चलचित्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय सिनेमासँग जोड्ने, पुराना कृतिको संरक्षण गर्ने र नयाँ पुस्ताका सिर्जनाकर्मीलाई प्रोत्साहित गर्ने प्रयास गरेको छ।

महोत्सवमा नेपालसहित १४ देशका चलचित्र प्रदर्शन गरिएका थिए। विभिन्न सञ्चारमाध्यमका विवरणमा चलचित्रको संख्या ३८ देखि ४० सम्म उल्लेख भए पनि नेपाली तथा अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र, वृत्तचित्र र छोटा चलचित्रलाई विभिन्न विधामा समेटिएको थियो। राष्ट्रिय सभागृह र जय नेपाल सिनेमा हलमा चलचित्र प्रदर्शन गरिएको थियो भने नेपाल पर्यटन बोर्डलगायतका स्थानमा मास्टरक्लास, अन्तरक्रिया र प्यानल छलफल आयोजना गरिएको थियो। महोत्सवको सुरुवात काठमाडौंको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदासँग चलचित्रलाई जोड्ने उद्देश्यले वसन्तपुरमा सम्पदा पदयात्रा र सांस्कृतिक प्रस्तुतिबाट गरिएको थियो। उद्घाटन समारोहमा काठमाडौं महानगरपालिकाकी कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोल, भारतीय अभिनेत्री शबाना आजमी, वरिष्ठ कलाकार मदनकृष्ण श्रेष्ठ र हरिवंश आचार्यसहित स्वदेशी तथा विदेशी कलाकार र चलचित्रकर्मी सहभागी भएका थिए। समापन कार्यक्रम बौद्धस्थित तारागाउँ नेक्स्ट म्युजियममा आयोजना गरिएको थियो।

महोत्सवको विशेष आकर्षण नेपाली चलचित्रका पुराना कृतिको पुनःप्रदर्शन रह्यो। सन् १९७७ मा बनेको ‘कुमारी’ र सन् १९८५ को ‘के घर के डेरा’ जस्ता चलचित्रलाई नयाँ पुस्ताका दर्शकमाझ पुनः प्रस्तुत गरिएको थियो। पुराना चलचित्रको प्रदर्शनले नेपाली सिनेमाको प्राविधिक र कथात्मक विकासक्रम बुझ्ने अवसर दिएको छ। त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय प्यानोरमा र नेपाल प्यानोरमा कार्यक्रमअन्तर्गत विभिन्न देशका समकालीन चलचित्र तथा नेपाली नयाँ पुस्ताका निर्देशकका छोटा चलचित्र पनि समेटिएका थिए। महोत्सवको अर्को महत्वपूर्ण आकर्षण भारतीय अभिनेत्री शबाना आजमी र नेपाली अभिनेत्री स्वस्तिमा खड्काबीच भएको संवाद थियो। ‘फिल्म, फेस्टिभल्स एन्ड अ लाइफ वेल लिभ्ड’ शीर्षकको छलफलमा चलचित्रमा महिलाको प्रतिनिधित्व, कलाकारको सामाजिक जिम्मेवारी र समाजलाई प्रश्न गर्न प्रेरित गर्ने कथाको महत्वबारे विचार आदानप्रदान गरिएको थियो। आजमीले चलचित्रले समाजलाई आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य पार्ने र पितृसत्तात्मक सोचलाई चुनौती दिने कथा भन्नुपर्ने धारणा राखेकी थिइन्।

नेपाली चलचित्रको विगत, वर्तमान र भविष्यबारे आयोजित छलफलमा वरिष्ठ कलाकार हरिवंश आचार्य, फिल्म निर्माता तथा निर्देशक प्रचण्डमान श्रेष्ठ, अभिनेत्री थिन्ले ल्हामो र फिल्मकर्मी ङिमा गेलु शेर्पाले उद्योगको विकासक्रम र चुनौतीबारे धारणा राखेका थिए। छलफलमा नेपाली चलचित्र निर्माणको संख्या र व्यावसायिक आम्दानी बढ्दै गए पनि सिर्जनात्मक गुणस्तर र संस्थागत विकास पनि समान गतिमा अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको थियो।वरिष्ठ कलाकार आचार्यले नेपाली चलचित्रको विगत सम्झँदै पहिले पाँच वर्षमा एउटा चलचित्र बन्ने अवस्था रहेकोमा अहिले औसतमा वार्षिक करिब सय चलचित्र निर्माण हुन थालेको बताएका थिए। उनले चलचित्रलाई मनोरञ्जनको माध्यममा मात्र सीमित नराखी नेपालको भाषा, संस्कृति र पहिचान अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसम्म पुर्‍याउने प्रभावकारी माध्यमका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए।

निर्माता प्रचण्डमान श्रेष्ठले चलचित्रको संख्या र बक्स अफिसको आम्दानी बढ्दैमा उद्योगको भविष्य सुनिश्चित नहुने धारणा राखेका थिए। एउटै सफल कथाको ढाँचा दोहोर्‍याउने प्रवृत्तिले दर्शक गुम्ने जोखिम रहेको उल्लेख गर्दै उनले मौलिक कथा, नयाँ प्रयोग र सिर्जनात्मक उत्कृष्टतामा ध्यान दिनुपर्ने बताएका थिए। नयाँ पुस्ताका फिल्मकर्मीका लागि आफ्नै कथावाचन शैली र पहिचान निर्माण गर्नु महत्वपूर्ण चुनौती रहेको विषय पनि छलफलमा उठेको थियो। चलचित्र निर्माणमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को बढ्दो प्रयोगबारे पनि महोत्सवमा बहस भएको थियो। पूर्वतयारीदेखि दृश्यको परिकल्पना र सम्पादनसम्म एआई प्रयोग हुन थालेको भए पनि प्रविधिलाई सिर्जनात्मक प्रक्रियाको विकल्प बनाउन नहुनेमा फिल्मकर्मीले सचेत गराएका थिए। चलचित्र निर्माणका प्रत्येक चरणमा आवश्यक अनुसन्धान, अनुभव र मानवीय संवेदनालाई कायम राख्दै प्रविधिको उपयोग गर्नुपर्ने धारणा छलफलमा व्यक्त गरिएको थियो।

अभिनेत्री थिन्ले ल्हामोले हिमाली तथा आदिवासी समुदायका कथा प्रस्तुत गर्दा उनीहरूको वास्तविक जीवन, संस्कृति र अनुभवलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएकी थिइन्। चलचित्रमा समुदायको प्रतिनिधित्व गर्दा बाहिरी रूप, भाषा वा पहिचानलाई मात्र आधार बनाउने प्रवृत्तिभन्दा उनीहरूको आफ्नै दृष्टिकोण र मौलिक कथालाई स्थान दिनुपर्ने विषय पनि बहसमा उठेको थियो।

महोत्सवको समापनमा निर्देशक दीपक रौनियारको १८ मिनेट लामो चलचित्र ‘प्राइभेट प्रोपर्टी’ प्रदर्शन गरिएको थियो। नेपाल, अमेरिका, फ्रान्स र अस्ट्रेलियाको सहकार्यमा बनेको उक्त चलचित्रले जातीय विभेद, पूर्वाग्रह, अधिकारबोध र अपनत्वजस्ता विषयलाई प्रस्तुत गरेको थियो। समापन समारोहमा सहभागी वरिष्ठ कलाकार नीर शाह र राजेश हमालले पनि यस्तो महोत्सवले नेपाली कला र सिर्जनाको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा योगदान पुर्‍याउने धारणा राखेका थिए।

सन् २०२३ मा युनेस्कोको सिर्जनात्मक सहर सञ्जालअन्तर्गत काठमाडौंले ‘क्रिएटिभ सिटी अफ फिल्म’ को मान्यता प्राप्त गरेको थियो। त्यसपछि महानगरपालिकाले आयोजना गरेको यो पहिलो फिल्म फेस्टिभललाई उक्त अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ। आयोजक तथा सहभागी फिल्मकर्मीले महोत्सवलाई निरन्तरता दिँदै वार्षिक कार्यक्रमका रूपमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याएका छन्।

काठमाडौं फिल्म फेस्टिभलले नेपाली सिनेमाको इतिहास संरक्षण गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रसँग संवाद बढाउने सम्भावना देखाएको छ। तर महोत्सवमा उठेका बहसले नेपाली चलचित्र उद्योगको वास्तविक चुनौती पनि उजागर गरेका छन्। चलचित्रको संख्या र बजार विस्तारसँगै मौलिक कथा, प्राविधिक दक्षता, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र विश्वव्यापी दर्शकमाझ पुग्ने क्षमता विकास गर्न सके मात्रै नेपाली सिनेमाले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा थप बलियो पहिचान बनाउन सक्ने देखिन्छ।